بیماری‌های زئونوز (Zoonoses) یا بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان، گروهی از بیماری‌های عفونی هستند که به‌طور طبیعی بین انسان و حیوان منتقل می‌شوند. این بیماری‌ها می‌توانند توسط ویروس‌ها، باکتری‌ها، انگل‌ها و قارچ‌ها ایجاد شوند و از طریق تماس مستقیم با حیوانات، مصرف فرآورده‌های دامی آلوده، گزش حشرات ناقل یا تماس با محیط آلوده به انسان انتقال یابند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۶۰ درصد بیماری‌های عفونی شناخته‌شده در انسان منشأ حیوانی دارند و بخش قابل‌توجهی از بیماری‌های نوپدید نیز از حیوانات به انسان منتقل شده‌اند.

هفته اطلاع‌رسانی بیماری‌های زئونوز فرصت ارزشمندی برای افزایش آگاهی عمومی و تأکید بر نقش پیشگیری، آموزش و همکاری بین‌بخشی در کنترل این بیماری‌هاست.

مهم‌ترین بیماری‌های زئونوز در کشور

از مهم‌ترین بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان که در کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

-هاری

-تب مالت (بروسلوز)

-سالک

-تب خونریزی‌دهنده کریمه–کنگو (CCHF)

-سیاه‌زخم

-لپتوسپیروز

-کیست هیداتید

-تب کیو (Q Fever)

-آنفلوانزای پرندگان

هر یک از این بیماری‌ها راه‌های انتقال، علائم و روش‌های پیشگیری خاص خود را دارند، اما وجه مشترک همه آن‌ها، قابلیت پیشگیری از طریق رعایت اصول بهداشتی و همکاری مردم با دستگاه‌های مسئول است.

راه‌های انتقال بیماری‌های مشترک

بیماری‌های زئونوز از راه‌های مختلفی به انسان منتقل می‌شوند، از جمله:

تماس مستقیم با حیوانات بیمار یا لاشه آن‌ها

مصرف شیر خام، لبنیات غیرپاستوریزه و گوشت فاقد نظارت بهداشتی

گزش حیوانات، به‌ویژه سگ و گربه در بیماری هاری

گزش حشرات ناقل مانند پشه و کنه

تماس با خون، ترشحات و بافت حیوانات آلوده هنگام دامداری یا ذبح

تماس با آب، خاک یا محیط آلوده به عوامل بیماری‌زا

مهم‌ترین راه‌های پیشگیری

پیشگیری از بیماری‌های زئونوز، ساده‌تر، کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از درمان آن‌هاست. مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه عبارت‌اند از:

-واکسیناسیون حیوانات، به‌ویژه سگ‌ها، علیه هاری

-خودداری از مصرف شیر خام و لبنیات غیرپاستوریزه

-خرید گوشت از مراکز مجاز و دارای مهر دامپزشکی

-رعایت بهداشت فردی و شست‌وشوی کامل دست‌ها پس از تماس با حیوانات

-استفاده از وسایل حفاظت فردی هنگام تماس با دام و فرآورده‌های دامی

-کنترل جمعیت حیوانات بلاصاحب بر اساس ضوابط بهداشتی

-مبارزه با ناقلان و مخازن بیماری مانند کنه‌ها و جوندگان

-مراجعه فوری به مراکز خدمات جامع سلامت پس از هرگونه حیوان‌گزیدگی برای دریافت اقدامات پیشگیری از هاری

نقش مردم در کنترل بیماری‌ها

مشارکت مردم یکی از ارکان اصلی کنترل بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان است. گزارش سریع موارد حیوان‌گزیدگی، خودداری از ذبح دام خارج از کشتارگاه‌های مجاز، رعایت اصول بهداشتی در نگهداری حیوانات خانگی و همکاری با برنامه‌های واکسیناسیون دام‌ها، نقش مهمی در کاهش بروز این بیماری‌ها دارد.

کنترل بیماری‌های زئونوز تنها با همکاری نزدیک بخش‌های بهداشت، دامپزشکی، محیط‌زیست، شهرداری‌ها، جهاد کشاورزی، دهیاری‌ها و مشارکت فعال مردم امکان‌پذیر است. اجرای برنامه‌های آموزشی، مراقبت مستمر، تشخیص زودهنگام و پاسخ سریع به موارد بیماری، از مهم‌ترین راهبردهای کنترل این بیماری‌ها به شمار می‌رود.

در نهایت، بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان و کشور هستند. افزایش آگاهی عمومی، رعایت توصیه‌های بهداشتی، مصرف فرآورده‌های دامی سالم، مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی و همکاری با برنامه‌های مراقبتی، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش بروز این بیماری‌ها و حفظ سلامت جامعه ایفا کند.

علی نجفی

کارشناس مسئول واحد بیماری‌های واگیر شبکه بهداشت و درمان کازرون